Kur njerëzit të akuzojnë se po ndërton kështjella në ajër, ata zakonisht nuk po të përgëzojnë për një vepër të jashtëzakonshme inxhinierike, por ka më shumë të ngjarë të përpiqen të të kthejnë në tokë me një zhurmë të fortë. Sinonim i ëndrrave me sy hapur, ëndrrave në diell dhe të gjitha ëndrrave të tjera që nuk kanë gjasa të realizohen, kështjellat në ajër janë në rastin më të mirë një vizion shpresëdhënës dhe në rastin më të keq, një iluzion i pashpresë.

Edhe pse fraza "kështjella në ajër" (fraza origjinale ishte "kështjella në Spanjë") përdoret më shpesh për të përshkruar ndërtime imagjinare, ajo mund të përdoret gjithashtu për të përshkruar një fenomen optik shumë real efektin fata morgana në të cilin nivele të ndryshme të ajrit të nxehtë dhe të ftohtë shtrembërojnë pamjen e objekteve në horizont për t'i bërë ato të duken si, e pra, kështjella në ajër.

Fata Morgana “Mirazh” ose “iluzion optik”

Fata Morgana është emri italian për Morgan le Fay, gjysmë-motrën e Mbretit Artur në legjendën Arturiane. E njohur si një shtrigë dhe e aftë të ndryshonte formën sipas dëshirës, Morgan le Fay nganjëherë thuhej se jetonte nën det në një pallat kristali që mund të ngrihej edhe mbi sipërfaqe. Efekti fata morgana u emërua kështu për besimin supersticioz midis marinarëve se ajo krijonte vizione iluzore për të joshur burrat në një port të rremë dhe drejt vdekjes së tyre. Termi hyri për herë të parë në përdorim në anglisht në 1818, kur u përdor për të përshkruar një shfaqje të fenomenit në Ngushticën e Mesinës, një trup i ngushtë uji midis Siçilisë dhe rajonit të Kalabrisë në Italinë jugore.

Teknikisht, fata morganat janë një lloj mirazhi , i lidhur me ato vizione uji në shkretëtirë, ose më pak ekzotikisht, me ato pellgje uji në autostradë në një ditë të nxehtë. Megjithatë, dy të fundit janë shembuj të mirazheve inferiore, ndërsa fata morganat klasifikohen si mirazhe superiore. Nuk është se fata morganat janë në thelb më të mira se të tjerat; ndryshimi qëndron në mënyrën se si prodhohet çdo mirazh.

Edhe pse fjala mirazh rrjedh nga folja franceze se mirer, që do të thotë "të reflektohesh", një përshkrim më i përshtatshëm i një mirazhi është se ai thyhet. Ndërsa drita kalon nëpër shtresa ajri me dendësi të ndryshme (dendësia përcaktohet nga faktorë të tillë si presioni dhe temperatura), ajo përkulet, ose më konkretisht, thyhet, sipas karakteristikave të secilës shtresë.

Në rastin e mirazheve inferiore, drita përkulet lart kur lëviz nga një shtresë më e dendur ajri të ftohtë në një shtresë më pak të dendur ajri të nxehtë, si ajo e krijuar mbi një autostradë në një ditë të nxehtë. Ndërsa drita godet sipërfaqen e rrugës dhe përkulet lart, syve tanë u duket sikur po shohim një reflektim në rrugë të asaj që është pak sipër saj - në këtë rast, qiellin blu. Kjo ndodh sepse ne e perceptojmë që drita udhëton në një vijë të drejtë deri te sytë tanë, edhe kur në fakt nuk është kështu.

Liqeni superior

Një mirazh superior është e kundërta e kësaj; ajo që ne e perceptojmë si më të lartë në qiell është në fakt më e ulët se toka. Drita përkulet poshtë kur godet një shtresë ajri të ftohtë, duke e bërë të duket sikur ajo që është poshtë vijës sonë të shikimit është në të vërtetë drejt përpara ose sipër nesh, sepse ne po shohim imazhin e përmbysur të asaj që është në horizont të projektuar sipër tij. Kjo mund të ndërlikohet më tej kur ka shtresa të shumëfishta ajri të nxehtë dhe të ftohtë, duke krijuar një imazh shumë të shtrembëruar ndërsa drita thyhet përmes tyre.

Mirazhet superiore ndodhin kudo që temperatura e sipërfaqes është më e ftohtë se ajri sipër saj, zakonisht mbi trupa uji dhe zona me akull ose borë në tokë. Termi fata morgana përdoret më shpesh për të përshkruar mirazhet superiore që ndodhin mbi ujë. Në këto raste, objektet në horizont, siç janë anijet, ishujt, shkëmbinjtë ose ajsbergët, duken më të larta nga sa janë sepse imazhi i tyre i përmbysur reflektohet sipër tyre ose mbivendoset mbi to. Kjo zgjatim i objekteve në horizont mund ta bëjë të duket sikur ka kulla ose frëngji që ngrihen nga uji, duke çuar në përshkrimin e fata morganave si kështjella në ajër.

Meqenëse ky efekt mund të ndodhë me anijet, duke i bërë ato të duken më lart mbi horizont nga ç’janë në të vërtetë, disa kanë spekuluar se kjo është origjina e legjendës së Holandezit Fluturues, në të cilën një anije fantazmë është e dënuar të lundrojë në det përjetësisht.

Ekzistojnë shumë lloje të tjera të mirazheve superiore; njëri prej tyre, fata bromosa, ose "mjegulla e zanave", krijohet në të njëjtat kushte si fata morgana, por ka një pamje të ndryshme. Shfaqet si një grumbull mjegulle, me shkallë të ndryshme shkëlqimi, por pa detajet e imëta të fata morganës.

Fata e plotë

Që nga futja e tij në përdorim të rregullt, termi fata morgana ka filluar të nënkuptojë më shumë sesa thjesht një fenomen optik; megjithëse ka ruajtur kuptimin e tij origjinal të referimit ndaj diçkaje që është iluzore, përdorimi i tij është zgjeruar në të gjithë kulturën popullore. Ai siguroi titullin për një poemë të Henry Wadsworth Longfellow, një polka të vitit 1868 nga Johann Strauss dhe një roman krimi të Agatha Christie. Është emri i një shtëpie botuese franceze, një personazh në operën e Sergei Prokofiev, Dashuria për Tre Portokaj dhe një film nga Werner Herzog i përbërë vetëm nga imazhe të peizazhit të shkretëtirës.

Popullariteti i qëndrueshëm i termit tregon se sa bindës është si ide se ka fenomene misterioze, të mira ose të këqija, që janë përtej kuptimit tonë. Ose mund të jetë që ne vazhdojmë të jemi të dashuruar pas kështjellave tona në ajër, pavarësisht njohurive për natyrën e tyre iluzore, siç përfundojnë strofat e fundit të poemës së Longfellow:

Kështu që endem e endem,

dhe përgjithmonë para meje shkëlqen

qyteti i shkëlqyer i këngës,

në tokën e bukur të ëndrrave.

Por kur do të hyja në portën

e asaj atmosfere të artë,

ajo zhduket, dhe unë pyes veten dhe pres

që vizioni të rishfaqet.

/Motilokal.com