Më 9 korrik 2026, Wally Funk, një lidere në aviacion dhe fluturime hapësinore dhe gruaja më e vjetër që fluturoi në hapësirë, vdiq në moshën 87 vjeç. Gjatë karrierës së saj, Funk vendosi rekorde dhe hapi rrugën për gratë në aviacion, duke përfshirë edhe pjesëmarrjen në një grup grash që përfunduan programin e trajnimit të astronautëve të NASA-s në vitet 1960. Trajnimi i astronautëve i përgatit njerëzit për kërkesat intensive të fluturimit në hapësirë; megjithatë, trajnimi mund të bëjë aq shumë vetëm kur vetë udhëtimi në hapësirë mund ta bëjë trupin e njeriut të plaket më shpejt.

Edhe gjatë ditëve të para të programit hapësinor, shkencëtarët kanë vërejtur ndryshime të pazakonta në trupin e njeriut të shkaktuara nga fluturimet në hapësirë. Shumë nga këto ndryshime janë të përkohshme dhe zhduken pas kthimit në tokë, por në disa raste hapësira mund t'i dëmtojë përgjithmonë astronautët. Disa nga këto ndryshime i ngjajnë plakjes normale njerëzore, kështu që shkencëtarët po përdorin mjedisin unik të hapësirës për të kuptuar më mirë se si trupi reagon ndaj faktorëve të tij stresues. Duke vepruar kështu, ata shpresojnë t'i përgatisin njerëzit për fluturime hapësinore afatgjata, siç është udhëtimi në Mars, dhe t'u sjellin përfitime njerëzve të zakonshëm që jetojnë në Tokë.

Gravitet i ulët dhe rrezatim i lartë

Një nga problemet me të cilat përballen astronautët kur udhëtojnë në hapësirë është humbja e masës kockore dhe muskulore. Në hapësirë, astronautët nuk i nënshtrohen forcave normale të gravitetit dhe mikrograviteti ndikon në kockat dhe muskujt e astronautëve. Muskujt nuk duhet të punojnë aq shumë dhe kockat nuk përjetojnë të njëjtën ngarkesë mekanike që përjetojnë në Tokë. Në fakt, kockat që mbajnë peshë, si ato në këmbë, humbasin mesatarisht 1% deri në 1.5% të dendësisë minerale në muaj. Pas kthimit në Tokë, masa kockore dhe muskulore zakonisht kthehen në gjendjet e tyre të mëparshme. Për të luftuar këto efekte, astronautët ndjekin programe të rrepta ushtrimesh aerobike dhe forcimi. Ushtrimet kardiovaskulare janë gjithashtu të rëndësishme sepse të qenit në mikrogravitet mund të dobësojë zemrat.

Një tjetër rrezik shëndetësor me të cilin përballen astronautët kur janë në hapësirë është një ekspozim shumë më i lartë ndaj rrezatimit sesa do ta përjetonin në tokë. Atmosfera dhe fusha magnetike e Tokës bllokojnë një sasi të mirë rrezatimi si grimcat diellore dhe rrezet kozmike nga yjet në të gjithë galaktikën. Rrezatimi mund të dëmtojë qelizat dhe të çojë në një sërë problemesh shëndetësore në varësi të forcës dhe kohëzgjatjes së ekspozimit. Njerëzit në Tokë që janë ekspozuar ndaj rrezatimit janë në rrezik më të lartë për të zhvilluar sëmundje të zemrës, katarakte dhe disa lloje kanceri. Rrezatimi gjithashtu mund të dëmtojë ADN-në, duke shkaktuar potencialisht probleme shëndetësore afatgjata.

Hapësira si një laborator

Një kuptim më i mirë i këtyre ndryshimeve trupore mund të ndihmojë në mbajtjen e astronautëve më të shëndetshëm në misionet afatgjata të fluturimeve hapësinore dhe të hedhë dritë mbi proceset e plakjes në Tokë. Ekzistojnë disa ngjashmëri midis humbjes së muskujve në hapësirë dhe humbjes së muskujve që lidhet me moshën në Tokë, të cilën rreth 10% e njerëzve mbi moshën 60 vjeç e përjetojnë për shkak të sarkopenisë. Studiuesit në Universitetin e Stanfordit dërguan mostra të indeve muskulore në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor për të studiuar ndryshimet e shkaktuara nga ekspozimi ndaj mjedisit hapësinor. Ata zbuluan se indet normale të muskujve u përkeqësuan, por mostrat e trajtuara me ilaçe të tilla si faktori i rritjes së ngjashme me insulinën-1, i cili nxit rigjenerimin e muskujve, u prekën më pak.

Një tjetër eksperiment i përqendruar në ndryshimet në trup që lidhen me hapësirën ishte Studimi i Binjakëve i NASA-s. Në atë eksperiment, studiuesit analizuan ndryshimet tek astronauti Scott Kelly ndërsa ai kaloi muaj në hapësirë dhe i krahasuan ato me vëllain e tij binjak dhe bashkëastronautin Mark Kelly i cili qëndroi në Tokë. Shkencëtarët zbuluan se telomeret e Scott-it (segmente të ADN-së në fund të kromozomeve që parandalojnë dëmtimin e gjeneve) u zgjatën ndërsa ishin në hapësirë, por u shkurtuan shpejt në Tokë. Telomeret shkurtohen me moshën, dhe ndryshimet e shpejta në gjatësinë e telomereve shoqërohen me probleme shëndetësore.

Ekziston nevoja për më shumë kërkime mbi mënyrat se si hapësira në thelb e plak trupin. Njohja se si ekspozimi ndaj rrezatimit, mikrograviteti dhe aspekte të tjera të udhëtimit në hapësirë ndikojnë në fiziologji do të jetë e dobishme ndërsa njerëzimi synon përtej orbitës së Tokës. Në të njëjtën kohë, të mësuarit më shumë rreth këtyre proceseve mund t'i ndihmojë gjithashtu njerëzit në Tokë të jetojnë jetë më të shëndetshme.

/Motilokal.com