Rrezatimi mund të shkaktojë kaos në trupin e njeriut kur ekspozohet ndaj dozave të larta ose për periudha të zgjatura kohore. Bota e kuptoi këtë me detaje të tmerrshme pas katastrofave bërthamore të Çernobilit dhe Fukushima Daiichi. Në secilin rast, njerëzit nuk u ekspozuan thjesht ndaj rrezatimit, rrezatimi bërthamor rishkruante atë që po ndodhte në trupat e tyre. Palca e kockave u prek, gjëndrat tiroide thithën jodin radioaktiv dhe qelizat mutuan në heshtje gjatë viteve pas ekspozimit. Disa viktima u shembën brenda pak ditësh, të tjerë vuajtën për dekada. Shkencëtarët madje kanë parë shenja të qenve përreth Çernobilit që mutojnë dhe evoluojnë më shpejt. Rrezatimi bërthamor nuk e shpall veten domosdoshmërisht me flakë ose një shpërthim të fortë. Ai vepron në heshtje dhe në mënyrë të padukshme nga brenda.

Përmes viteve të tëra pune dhe eksperimentimi, shkencëtarët mësuan shumë rreth rrezatimit. Tani e kuptojmë se si udhëton ai përmes ushqimit, cilat organe sulmon të parat dhe pse fëmijët mund të jenë më të prekshëm. Edhe pse mjekësia ka përparuar, sistemet e urgjencës janë përmirësuar dhe trajtimet janë bërë më të zgjuara, ne ende nuk dimë gjithçka që duhet të dimë rreth asaj se si rrezatimi bërthamor ndikon në trupat e njerëzve. Megjithatë, ja çfarë dimë deri më tani.

Si e dëmton rrezatimi bërthamor trupin e njeriut

Rrezatimi bërthamor përshkon trupin e njeriut në nivel molekular. Kur rrezatimi hyn në trup, ai bashkëvepron me qelizat në mënyrë të dhunshme. Ky proces njihet si jonizim. Ai i lëshon elektronet dhe destabilizon kiminë e jetës. Fijet e ADN-së mund të këputen, proteinat humbasin formën e tyre dhe qelizat e shëndetshme papritmas shndërrohen në fabrika të prishjes.

Të parët që vuajnë janë sistemet ku qelizat ndahen më shpejt. Fëmijët preken më shumë sepse trupat e tyre në rritje i ndajnë qelizat me ritme më të shpejta se të rriturit. Palca e kockave mund të ndalojë së prodhuari qeliza të bardha, duke çuar në infeksione, hemofili dhe lodhje të tepërt. Mbulesa e zorrëve mund të zhvishet, duke shkaktuar të vjella të dhunshme dhe dehidratim. Lëkura e ekspozuar ndaj dozave të larta të rrezatimit formon flluska dhe vdes sikur të ishte djegur rëndë. Brenda disa javësh, personi i ekspozuar mund të humbasë flokët.

Disa grimca radioaktive nuk kalojnë thjesht nëpër trupin tonë. Nëse pluhuri radioaktiv thithet ose gëlltitet, ai shpesh vendoset në mushkëri, kocka ose tiroide. Ceziumi, për shembull, imiton kaliumin dhe përhapet nëpër indet e buta. Stronciumi sillet si kalciumi dhe ngulitet në kocka. Pasi të hyjnë brenda, këto grimca mund të vazhdojnë të rrezatojnë trupin e njeriut për muaj dhe madje edhe vite.

Dozat e larta dhe ekspozimi i papritur mund të çojnë në zhvillimin e shpejtë të helmimit nga rrezatimi. Konfuzioni, të përzierat, dobësia dhe kolapsi janë simptomat e para. Edhe pse ekspozimi më i ulët mund të duket i padëmshëm, nëse është i vazhdueshëm ose për një periudhë të zgjatur kohore, mund të shkaktojë kancer. Kjo është arsyeja pse shkencëtarët po punojnë për t'i bërë skanimet me rreze X më të sigurta dhe për të zvogëluar sasinë e rrezatimit ndaj të cilit ekspozohemi gjatë jetës sonë.

Çfarë dimë dhe çfarë mbetet mister

Aksidentet e mëdha bërthamore e kanë detyruar shkencën të mësojë rreth efekteve të rrezatimit në mënyrën e vështirë. Fatkeqësi si Çernobili, Fukushima, Ishulli Three Mile dhe vende të tjera të kontaminuara bërthamore i mësuan botës se rrezatimi bërthamor nuk sillet në mënyra të qarta dhe të parashikueshme. Pasi të dalë në mjedis, është shkatërrues. Jodi radioaktiv u gjet në qumësht disa ditë pas Çernobilit. Rrymat oqeanike e bartën ndotjen e Fukushimës përtej Paqësorit. Rrezatimi nuk zbehet si tymi. Ai qëndron, depërton dhe vendoset. Kjo bëri që shumë qytete të fshiheshin nga hartat sepse zona mbetet e pasigurt për jetën njerëzore për dekada të tëra.

Mjekësia i përdori këto aksidente për të mësuar se çfarë mund të mbijetojë trupi i njeriut dhe çfarë jo. Mjekët tani i kuptojnë djegiet nga rrezatimi, sëmundjet nga rrezatimi dhe dështimin e palcës së kockave shumë më mirë se më parë. Lidhja midis rrezatimit dhe kancerit të tiroides u bë e pamohueshme pasi mijëra raste u shfaqën tek fëmijët e ekspozuar në Ukrainë. Që atëherë, ilaçet mbrojtëse si joduri i kaliumit u bënë një standard.

E megjithatë, pavarësisht gjithçkaje që mësuam, disa mistere mbeten. Shkencëtarët ende nuk mund të parashikojnë me saktësi se kush do të zhvillojë kancer pas ekspozimit në nivel të ulët dhe kush jo. Dy persona mund të marrin të njëjtat doza rrezatimi dhe të përballen me të ardhme krejtësisht të ndryshme. Efektet e ekspozimit afatgjatë ndaj dozave të vogla mbeten thellësisht të pasigurta. Ne e dimë që rrezatimi dëmton ADN-në, por ajo që nuk dimë është se sa shpesh dështojnë riparimet e ADN-së së dëmtuar. Gjithashtu nuk mund të parashikojmë se kur dhe nëse një qelizë e dëmtuar do të shndërrohet në kanceroze, sepse vetëm rrezatimi nuk është mekanizmi i vetëm pas tumoreve. Aksidente të tilla si Çernobili na japin të dhëna, por jo aq sa duhet për të kuptuar plotësisht rreziqet e rrezatimit bërthamor për trupat e njeriut.

/Motilokal.com