Dyzet vjet më parë, kombet u bashkuan nën Konventën e Vjenës për Mbrojtjen e Shtresës së Ozonit dhe ranë dakord të merrnin masat e duhura për të mbrojtur njerëzit dhe planetin nga rrezatimi i dëmshëm UV që depërtonte nëpër një shtresë ozoni që potencialisht ishte e dëmtuar.
Ata ia dolën mbanë. Bazuar në informacione shtesë shkencore, u miratua Protokolli i Montrealit dhe klorofluorokarbonet, kimikate të prodhuara nga njeriu që përdoren në ftohje, sprej aerosolësh dhe prodhim shkume, filluan të hiqen gradualisht, duke i hapur rrugën shtresës së ozonit drejt rimëkëmbjes.
Këtë vit, në Ditën Ndërkombëtare për Ruajtjen e Shtresës së Ozonit, ne festojmë këtë arritje historike dhe presim me padurim dyzet vjet të tjera veprimi. Protokolli i Montrealit dhe Konventa e Vjenës mbeten thelbësore për monitorimin e niveleve të ozonit dhe rrezatimit UV, si dhe substancat që shkatërrojnë ozonin dhe kimikatet e tjera, të tilla si hidrofluorokarbonet (gazrat serë), të cilat po hiqen gradualisht sipas Amendamentit të Kigalit.
Traktatet e ozonit kanë mishëruar konceptin e kalimit nga Shkenca në Veprim Global. Dhe do ta bëjnë këtë për shumë vite që do të vijnë.
Një numër kimikatesh të përdorura zakonisht janë gjetur të jenë jashtëzakonisht të dëmshme për shtresën e ozonit. Halokarbonet janë kimikate në të cilat një ose më shumë atome karboni janë të lidhura me një ose më shumë atome halogjeni (fluor, klor, brom ose jod). Halokarbonet që përmbajnë brom zakonisht kanë potencial shumë më të lartë të hollimit të ozonit (ODP) sesa ato që përmbajnë klor. Kimikatet e prodhuara nga njeriu që kanë siguruar pjesën më të madhe të klorit dhe bromit për hollimin e ozonit janë bromuri i metilit, kloroformi i metilit, tetrakloruri i karbonit dhe familjet e kimikateve të njohura si halonë, klorofluorokarbone (CFC) dhe hidroklorofluorokarbone (HCFC).
Konventa e Vjenës për Mbrojtjen e Shtresës së Ozonit
Konfirmimi shkencor i hollimit të shtresës së ozonit e shtyu bashkësinë ndërkombëtare të krijonte një mekanizëm bashkëpunimi për të ndërmarrë veprime për të mbrojtur shtresën e ozonit. Kjo u formalizua në Konventën e Vjenës për Mbrojtjen e Shtresës së Ozonit , e cila u miratua dhe u nënshkrua nga 28 vende, më 22 mars 1985. Në shtator 1987, kjo çoi në hartimin e Protokollit të Montrealit për Substancat që Hollojnë Shtresën e Ozonit.
Protokolli i Montrealit
Qëllimi kryesor i Protokollit të Montrealit është mbrojtja e shtresës së ozonit duke marrë masa për të kontrolluar prodhimin dhe konsumin total global të substancave që e hollojnë atë, me objektivin përfundimtar të eliminimit të tyre në bazë të zhvillimeve në njohuritë shkencore dhe informacionin teknologjik. Ai është strukturuar rreth disa grupeve të substancave që e hollojnë ozonin. Grupet e kimikateve klasifikohen sipas familjes kimike dhe janë të listuara në shtojcat e tekstit të Protokollit të Montrealit. Protokolli kërkon kontrollin e gati 100 kimikateve, në disa kategori. Për secilin grup ose shtojcë të kimikateve, Traktati përcakton një orar për heqjen graduale të prodhimit dhe konsumit të këtyre substancave, me qëllim eliminimin përfundimtar të tyre plotësisht.
Afati kohor i përcaktuar nga Protokolli zbatohet për konsumin e substancave që shkatërrojnë ozonin. Konsumi përkufizohet si sasitë e prodhuara plus të importuara, minus ato sasi të eksportuara në çdo vit të caktuar. Ekziston gjithashtu një zbritje për shkatërrimin e verifikuar. Uljet në përqindje lidhen me vitin bazë të caktuar për substancën. Protokolli nuk ndalon përdorimin e substancave të kontrolluara ekzistuese ose të ricikluara përtej datave të eliminimit gradual.
Ekzistojnë disa përjashtime për përdorimet thelbësore ku nuk janë gjetur zëvendësues të pranueshëm, për shembull, në inhalatorët me dozë të matur (MDI) që përdoren zakonisht për të trajtuar astmën dhe probleme të tjera të frymëmarrjes ose në sistemet e shuarjes së zjarrit me halon që përdoren në nëndetëse dhe avionë.
Në vitin 1994, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara shpalli 16 shtatorin Ditën Ndërkombëtare për Ruajtjen e Shtresës së Ozonit, duke përkujtuar datën e nënshkrimit, në vitin 1987, të Protokollit të Montrealit mbi Substancat që Hollojnë Shtresën e Ozonit ( rezoluta 49/114 ).
Zbatimi i Protokollit të Montrealit
Zbatimi i Protokollit të Montrealit përparoi mirë në vendet e zhvilluara dhe në zhvillim. Të gjitha afatet e heqjes graduale u respektuan në shumicën e rasteve, disa madje edhe përpara afatit. Vëmendja u përqendrua fillimisht te kimikatet me potenciale më të larta të hollimit të ozonit, duke përfshirë CFC-të dhe halonet. Afati i heqjes graduale për HCFC-të ishte më i lehtësuar për shkak të potencialeve të tyre më të ulëta të hollimit të ozonit dhe sepse ato janë përdorur edhe si zëvendësues kalimtarë për CFC-të.
Orari i heqjes graduale të HCFC-ve u prezantua në vitin 1992 për vendet e zhvilluara dhe ato në zhvillim, këto të fundit me një ngrirje në vitin 2015 dhe heqje përfundimtare graduale deri në vitin 2030 në vendet e zhvilluara dhe në vitin 2040 në vendet në zhvillim. Në vitin 2007, Palët në Protokollin e Montrealit vendosën të përshpejtojnë orarin e heqjes graduale të HCFC-ve si për vendet e zhvilluara ashtu edhe për ato në zhvillim.
Ratifikimi universal
Më 16 shtator 2009, Konventa e Vjenës dhe Protokolli i Montrealit u bënë traktatet e para në historinë e Kombeve të Bashkuara që arritën ratifikim universal.
Amendamenti i Kigalit
Palët e Protokollit të Montrealit për Substancat që Hollojnë Shtresën e Ozonit arritën një marrëveshje në Takimin e tyre të 28-të të Palëve më 15 tetor 2016 në Kigali, Ruanda për të eliminuar gradualisht hidrofluorokarbonet (HFC).
/Motilokal.com
